BUTUNSiNAVLAR.COM
        Giriş     Üye OL
Bu sayfa için aranan kelimeler: Koruma röleleri, Koruma rölelerinin çeşitleri, Koruma rölelerinin yapısı, Koruma rölelerinin çalışma prensibi, Koruma rölelerinin kullanıldığı alanlar, yerler, nedir, asansör termik röle, sigorta ısınmasına karşı röle, asm motorun koruma rölelerinin incelenmesi, bimetal elektronik devre, geri·li·m koruma rölesi ısısı, asenkron motor röle çeşitleri, asm motorun koruma rölelerinin incelenmesi, elektrik koruma elemanları nelerdir, kumanda devre elemanları, koruma röleleri çeşitleri, sigortanın calışma şekli, 10-16 amper asansör motor koruma şarteli, asenkron motor koruma roleleri, aşırı-düşük gerilim koruma rölesi, şalterlerin koruma bobini iptali düşmesi, iki faza kalan motor, bıçak sigorta nedir, aşırı akım rölesi

Koruma röleleri

Koruma Rölelerinin Yapı ve Çeşitleri

2.2.1. Asenkron Motorların Çalışması Sırasında Görülen Başlıca Arızalar

Toblo 2.1: Asenron motor arızaları ve giderilmesi
Arızanın Belirtisi Arıza Giderilmesi
1. Motor yol Sigortalar atıktır. Sigortalar, yenisiyle değiştirilir.
almıyor. Termik atıktır. Motor, iki faza kalmıştır. Kablolarda kopukluk vardır. Motor yanıktır. Termiğin yeniden kurma (reset) düğmesine basılır. Kablolar kontrol edilir. Motor sargıları ölçülür.
2. Motor aşırı Motora aşırı yük binmektedir. Motorun üzerine binen yük incelenir.
ısınıyor. Gerilim düşüktür. Rulmanlar sıkışmıştır. Motorun çektiği akım ölçülerek etikette yazılan değerle karşılaştırılır. Şebeke gerilimi ölçülür. Rulmanlar değiştirilir.
3. Motorun sesi Motora aşırı yük binmektedir. Motorun üzerine binen yük incelenir.
çok çıkıyor. Gerilim düşüktür. Rulmanlar sıkışmıştır. Rulmanlar yağsızdır. Motorun çektiği akım ölçülerek etikette yazılan değerle karşılaştırılır. Şebeke gerilimi ölçülür. Rulmanlar değiştirilir. Rulmanlar yağlanır.
4. Termik sık Motora aşırı yük binmesidir. Motorun üzerine binen yük incelenir.
sık atıyor. Gerilim düşüktür. Rulmanlar sıkışmıştır. Motorun çektiği akım ölçülerek etikette yazılan değerle karşılaştırılır. Şebeke gerilimi ölçülür. Rulmanlar değiştirilir.

2.2.2. Sigortalar

Elektrik besleme hatları ile devrede çalışan alıcıları aşırı yüklere, kısa devrelerin oluşturacağı yüksek akımlara ve bunları kullanan insanları gelebilecek muhtemel kazalara karşı korumak için kullanılan devre elemanıdır. Elektrik devrelerine seri bağlanırlar. Üzerinde yazılı değerden fazla akım geçtiğinde devreyi açarlar.

koruma röleleri ve çeşitleri

• Buşonlu Sigortalar

Buşon kapağı, buşon, viskontak ve gövdenin (kofre) birleşmesinden oluşmuş koruma aracıdır.

koruma röleleri ve çeşitleri

• Gövde

Sigortayı muhafaza eden porselen kısımdır. Bunlar, 25–63–100–200 amperlik değerlerde üretilmektedir.

• Buşon

Eriyen teli muhafaza eden kısımdır. Buşonlar, standart akım değerlerinde üretilirler. Buşon akımları, 6–10–16–20–25–35–50–63–80–100–200 amperdir. Buşonlu sigortalarda kullanılan porselen gövdenin içinde, aşırı akım geçmesi anında eriyip kopan bir tel mevcuttur.

Buşon gövdesi içinde bulunan bu telin yaydığı ısıyı azaltmak için soğutma amaçlı olarak kuvars kumu kullanılır.

Buşonların arka kısmında bulunan metal şapkanın ortasında renkli pulcuklar vardır. Bunlara bakılarak da buşonun kaç amperlik olduğu anlaşılabilmektedir.

Sinyal pulcuklarının renklerinin akım değerleri: 6 A: Yeşil, 10 A: Kırmızı, 16 A: Gri, 20 A: Mavi, 25 A: Sarı, 35 A: Siyah, 50 A: Beyaz, 63 A: Bakır rengi, 80 A: Gümüş rengidir.

• Buşon Kapağı

Buşonu muhafaza eden kısımdır. Bunlar 25–63–100–200 amperlik değerlerde üretilmektedir. Uygulamada kullanılan buşonlu sigortalar, L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilmektedir.

L (B) tipi sigortalar, aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken; G tipi sigortalar ise motor devrelerinde kullanılır. L tipi sigortalar, aşırı akım durumunda hemen atar. G tipi olanlar ise gecikmeli olarak devreyi açar.

• Otomatik Sigortalar

Bu tip sigortalar, termik ve manyetik koruma düzenekli olarak üretilmektedir. Termik koruma bimetal esaslıdır. Devreden aşırı akım geçince bimetal bükülerek akım geçişini sağlayan kontakları açar.

Manyetik koruma ise aşırı akım geçmesi durumunda elektromıknatıs hâline gelen kalın kesitli bobinin nüveyi hareket ettirerek kontakları açtırması esasına dayanmaktadır.

Resim 2.7’de otomatik sigortaların iç yapısı verilmiştir.

Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar, L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir. L tipi sigortalar, aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken; G tipi sigortalar ise motor koruma devrelerinde kullanılır. L tipi sigortalar, aşırı akım durumunda hemen atar. G tipi modeller ise gecikmeli olarak devreyi açar. Motorlar kalkış anında normal akımlarından birkaç misli değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan otomatik sigortalar tercih edilir.

Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 0,5–1–1,6–2,4–6–10–16–20–25–35–40– 45–50 amperlik değerlerde üretilmektedir.

Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. Bu sayede fazın birisinin bağlı olduğu sigorta attığında, üç fazın akımı da kesilir.

koruma röleleri ve çeşitleri koruma röleleri ve çeşitleri

• Bıçaklı Sigortalar

Sanayi tesislerindeki yüksek akımlı alıcıların korunmasında kullanılırlar. Bu sigortalar, altlık ve buşon olmak üzere iki parçadır. Bıçaklı sigortaları söküp takmak için ellik adı verilen pensler kullanılır.

koruma röleleri ve çeşitleri koruma röleleri ve çeşitleri

NH sigortalar, taşıdıkları akıma göre değişik boyutlarda üretilirler:

Boy Buşon akımı Altlık akımı
NH01 (bir boy) 35–160 A 160 A
NH00 (sıfır boy) 6–100 A 160 A
NH02 (iki boy) 80–250 A 250 A
NH03 (üç boy) 100–400 A 400 A
NHO4 (dört boy) 3 15–630 A 630 A
2.2.3. Aşırı Akım Röleleri

DC ya da AC ile çalışan motorlar, herhangi bir nedenle normal değerin üzerinde akım çektiğinde sargıların ve tesisatın zarar görmemesi için akımın en kısa sürede kesilmesi gerekir. Motorun akımını kesme işleminde kullanılan aşırı akım rölelerimanyetik ve termik esaslı olmak üzere iki çeşittir (Resim 2.9). Şimdi bunların yapısını ve özelliklerini inceleyelim.

koruma röleleri ve çeşitleri

Manyetik Aşırı Akım Rölesi

Elektrik akımının manyetik alan etkisiyle çalışan rölelerdir.

Bu elemanlar şekil 2.12’ de görüldüğü gibi elektromıknatıs, kontak ve geciktirici düzenek olmak üzere üç kısımdan oluşur.

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

Röle devredeyken elektromıknatısın bobininden motorun akımı da geçer. Motor herhangi bir nedenle normalin üzerinde akım çekmeye başlarsa, bobinin oluşturduğu mıknatısiyet artar ve nüveyi yukarı doğru çekmek ister. Nüve, içinde yağ bulunan pistondan oluşmuş yavaşlatıcı bir düzenek ile frenlendiğinden hemen yukarı doğru hareket edemez. Alıcının çektiği aşırı akım, 1–2 dakika boyunca sürecek olursa piston düzeneği yukarı doğru kaymayı sürdürür. Sonuçta nüve yukarı çıktığından kumanda kontakları konum değiştirerek motoru çalıştıran kontaktörün akımının kesilmesine yol açar. Reset (yeniden kurma) butonuna basıldığı taktirde motor yeniden çalıştırılabilir.

• Termik Aşırı Akım Rölesi

Her metalin ısı karşısındaki davranışı farklıdır.

Bazı metaller sıcakta çok genişlerken, bazıları da az genişler. Bu davranış farkından yararlanılarak bimetal adı verilen düzenekler geliştirilmiştir. Bimetal, ısındığında farklı uzunlukta genleşen ayrı cins iki metal şeridin birleştirilmesiyle oluşmuştur (Şekil 2.13).

koruma rölelerinin çalışma mantıkları koruma rölelerinin çalışma mantıkları

Bir fazlı alıcılar için tasarlanan termik koruyucular, motor akımı aşırı derecede arttığında ısınarak konum değiştiren bimetal düzeneğinden oluşmaktadır.

Üç fazlı alıcılar için tasarlanan röleler, motorun akımı resimde görüldüğü gibi üç bimetal üzerine sarılmış krom-nikel direnç tellerinden geçmektedir (Şekil 2.14).

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

• Çalışması: Termik aşırı akım rölelerinde motor akımı, normal düzeyde iken ısıtıcı teller fazla sıcaklık oluşturmadığından bimetaller bükülmez. Ancak alıcının çektiği akım istenilen seviyenin üzerine çıkacak olursa krom-nikel ısıtıcıların yaydığı sıcaklık artarak bimetallerin bükülmesine yol açar. Bükülen bimetaller, termik rölenin tırnağını iterek kontaklara konum değiştirtir. Bunun sonucunda ise motoru çalıştıran kontaktörün enerjisi kesilir. Reset (kurma) butonuna basıldığında ise termik aşırı akım rölesi eski hâline döner.

2.2.4. Gerilim Koruma Rölesi

• Aşırı Gerilim Koruma

Asenkron motorlara uygulanan gerilim + % 10’ u aştığında sargılarda oluşan ısı artar. Bu da istenmeyen durumdur ve motora zarar verir. Bunu önlemek için gerilimin % 10 aştığı durumlarda aşırı gerilim koruma rölesi kullanılır.

• Düşük Gerilim Koruma

Asenkron motorlara uygulanan gerilim % 10 nun altına düştüğü durumlarda motoru korumak için düşük gerilim koruma rölesi kullanılır.

• Aşırı-Düşük Gerilim Koruma

Asenkron motorlar, ±% 10'luk gerilim değişmelerinde normal çalışırlar. Gerilimin daha fazla yükselmesi ya da düşmesi hâlinde motor akımı artar. Bu durum, sargılarda oluşan ısıyı artırır. Düşük gerilim rölesi, gerilimin, anma değerinin % 10 altına düşmesi hâlinde aşırı gerilim rölesi ise gerilimin % 10 fazla artması hâlinde devreyi açar (Şekil 2.15).

koruma rölelerinin çalışma mantıklarıkoruma rölelerinin çalışma mantıklarıkoruma rölelerinin çalışma mantıkları

2.2.5. Faz Sırası Rölesi

Üç fazlı asenkron motorlar da fazların ikisi yer değiştirdiğinde rotorun dönüş yönü değişmektedir. Motorun dönüş yönünün istem dışı olarak değişmesinin istenmediği tesislerde (asansör, kompresör… vb. ) elektronik yapılı faz sırası rölesi kullanılır. Bu röleler, motoru iki faz yer değiştirdiğinde devreden çıkartır (şekil 2.16’da devre bağlantısı verilmiştir).

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

2.2.6. Faz Koruma Rölesi

Üç faz ile çalışan motorlarda R-S-T fazlarından birisi kesildiğinde motor çalışmaya devam eder. Ancak bu çalışma şekli, son derece tehlikeli ve istenmeyen bir durumdur. Çünkü üç faz ile çalışacak şekilde üretilmiş motor, iki faza kaldığı zaman şebekeden yüksek akım çekmeye başlar. Yüksek akım ise sargılarıısıtır. Isınan sargılarının izolesi (vernik) eriyerek kısa devreye neden olur. Kısa devre ise motorun bozulmasına yol açar.

İşte bu durumu önlemek için sigorta, termik vb. gibi koruyuculara ilave olarak elektronik yapılı faz koruma röleleri üretilmiştir (Şekil 2.17).

Günümüzde üretilen faz koruma röleleri hem çok ucuzlamış hem de çok işlevli hâle gelmiştir. Şöyle ki, faz koruma röleleri motoru faz kesilmesine, fazların geriliminin ±% 10 – 20 değişmesine ve sargıların aşırıısınmasına karşı koruma yapabilmektedir.

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

2.2.7. Frekans Koruma Röleleri

Asenkron motorların stator sargılarında oluşan manyetik akının değeri, bütün yüklerde gerilimle doğru, frekansla ters orantılıdır. Anma gerilim ve anma frekansında çalışan motorun momenti anma değerindedir. Gerilimi sabit tutarak frekans azalırsa manyetik akı artar, frekans artırılırsa manyetik akı azalır. Bu sebeblerden dolayı frekans koruma röleleri kullanılmaktadır.

• Aşırı Frekans Koruma

Asenkron motor, artan frekanslarda anma hızının üzerindeki hızlarda motor, anma momenti ile yüklenmez. Artan frekanslarda demir kayıpları, hızın yükselmesinden sürtünme ve rüzar kayıpları artar. Bunun sonucu kayıplar arttığından verim düşer. Bu gibi durumlar için aşırı frekans koruma röleleri kullanılır.

• Düşük Frekans Koruma

Asenkron motorun, düşük frekansta çalışmada hız azaldığından soğutma pervanesinin soğutması yetersiz kalır ve motor ısınır. Dolayısıyla bu durum motora zarar verebilir. Bu sakıncalı durumu önlemek için düşük frekans koruma rölesi kullanılır.

2.2.8. Termistörler

Termisrörler, yarı iletken sıcaklık hissedici elemandır. Seri bağlı üç elemanlı ve rölesi ile birlikte takım hâlinde satılırlar. Belirli sıcaklık derecesinde elektriki dirençleri artar veya azalır.

Dirençlerinin çok ani arttığı sıcaklık derecesine “nominal açma sıcaklığı” (NAT ) denir. Nominal açma sıcaklığı, korunmak istenen motorun yalıtım sınıfına uygun ve izin verilen sınır sıcaklık derecesine göre seçilir. Her güçteki motor için tek tip takım ve röle kullanılır. Büyük güçlü motorlar da ekonomik olur.

Takım hâlindeki PTC termistör elemanları, motorun faz sargıları arasına yerliştirilir. Röle, motor kumanda panosunda bulunur. Üretici firmalara göre bağlantısı farklı olabilir. Röle, motorun enerji kontaktörüne kumanda eder. Termistör elemanları, röleye izin verilen sınır sıcaklığına yakın ihbar sinyali, izin verilen sınır sıcaklıkta açma sinyali verir. Açma sinyalini alan röle çalışarak, enerji kontaktörünü açar.

Bir motor devresine termik röle ile birlikte termistör koruma yapılmışsa bu devrede tam koruma sağlanır.

Böyle bir korumanın fonksiyonlarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

  • Kesintisiz işletmelerde aşırı yükten meydana gelen aşırı akıma karşı tam koruma,
  • Fazla sık durma ve kalkmalardan doğan ısınmaya karşı tam koruma,
  • Uzun yol alma ve frenlemeden doğan tam koruma,
  • Yüksek ortam sıcaklığı ve motor soğutmasının tam olmadığı durumlarda meydana gelecek ısınmaya karşı tam koruma,
  • Stator ve rotor arasındaki ısınma ve soğuma farklılıklarında meydana gelecek ısı artışına karşı tam koruma sağlanır.

2.3. İletken Çeşit ve Özellikleri.

2.3.1. Kesit Hesabı

İletken kesit hesabını, 10. sınıf ortak alan derslerinden olan Fiziksel Büyüklükleri Ölçme modülünün öğrenme faaliyeti 9’da görmüştünüz. Burada tekrar edilmeyecektir.

Tekrar hatırlamak için Fiziksel Büyüklüklerin Ölçülmesi modülüne lütfen bakınız.

2.3.2. Çalışılacak Ortama Göre İletken Seçimi

• Standart ve fiziksel şartlara dayanıklı kablolar, kumanda kabloları

Kumanda panolarında özel yapılı, çok damarlı kumanda kabloları kullanılmaktadır.

• NLSY ve NLSCY Tipi Ölçü-Kumanda-Kontrol Kabloları

Çok ince telli bakır iletkenli, PVC yalıtkanlı, renk kodlu damarlı, PVC dış kılıflı kablolardır. Kuru ve nemli yerlerde, güneş ışınlarından korunan harici sabit tesislerde, hafıza programlı otomasyon kumanda sistemlerinde ve mekanik zorlamaların olmadığı yerlerde kullanılırlar. Bu kablolar, 0,5–0,75–1 ve 1,5 mm2 kesitlerinde üretilir.

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

• LSPYY ve LSPYCY Tipi Ölçü Kumanda-Kontrol Kabloları

İnce çok telli bakır iletkenli, PVC yalıtkanlı, renk kodlu damarlı, her bir çift damarı borulu PVC dış kılıflı kablolardır. Bu kablolar, 0,14–0,25–0,5–0,75 ve 1 mm2 kesitlerinde üretilir.

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

• PYCM Tipi Üstün İletişim Özellikli, Alüminyum Ekranlı Ölçü-Kumanda Kontrol Kabloları

Tek telli bakır iletkenli, PVC yalıtkanlı, renk kodlu damarlı, alüminyum astarlı ve PVC dış kılıflı kablolardır. Kuru, nemli, ıslak yerlerde, bürolarda, imalathanelerde vb. kullanılır. Bu kablolar, 0,6 ve 0,8 mm2 kesitlerinde üretilmektedir.

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

• PYCYM-B Tipi Alüminyum Ekranlı Ölçü-Kumanda-Kontrol Kabloları

Tek telli bakır iletkenli, PVC yalıtkanlı, renk kodlu damarlı, alüminyum ekranlı, ekran boyunca özel çıplak damarlı, kırmızı renk kodlu, PVC dış kılıflı kablolardır. Bunlar yangın ihbar sistemlerinde sinyal taşıma amacıyla kullanılırlar.

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

• NYSLYÖ Tipi Ölçü-Kumanda-Kontrol Kabloları

İnce çok telli bakır iletkenli, PVC yalıtkanlı, kalay kaplı bakır örgü ekranlı; PVC dış kılıfları neme, yağa, kimyasal maddelere dayanıklıdır. Bu kablolar, 0,75–1–1,5 ve 2,5 mm2 kesitlerinde üretilmektedir.

koruma rölelerinin çalışma mantıklarıkoruma rölelerinin çalışma mantıkları

• NYSLYCÖ Tipi Bakır Örgü Ekranlı Ölçü-Kumanda-Kontrol Kabloları

İnce çok telli bakır iletkenli, PVC yalıtkanlı, sık dokunmuş kalay kaplı, bakır örgü ekranlı, katı, sıvı yağlara ve kimyasal maddelere dayanıklı PVC dış kılıflı kablolardır. Bu kablolar, 0,75–1–1,5 ve 2,5 mm2 kesitlerinde üretilmektedir.

koruma rölelerinin çalışma mantıkları

Şekil 2.23: NYSLYCÖ tipi kumanda kablosu

TÜM DERS NOTLARI İÇİN TIKLAYIN
YORUMLAR

YORUM YAZ
Yorum yazabilmek için sağ üstten giriş yapmanız gerekir.
  Üye değilseniz,üye olmak için
 TIKLAYIN.
Lütfen sorularınızı yukarıdaki SORUSOR sekmesinden sorunuz
Buradan sorularınıza admin tarafından CEVAP VERİLMEYECEKTİR.
Max. 1000 karakter.
Sinavlara hazirlik