BUTUNSiNAVLAR.COM
        Giriş     Üye OL
kesiciler, trafo kesicileri, kesicilerin çeşitleri, kesicilerin yapısı, kesicilerin çalışma mantığı, prensibi, Kesici Kullanılma Sebepleri, kesicilerin görevleri, Alçak gerilim (AG) kesicileri, HAVA PİSTONLU KURMALI - YAYLI KURMALI FARKI, elektrik açma kapama kesiciler patlamaları, nasıl yapılır, elektrik kesicisi nedir, bakim yuk kesici anahtar trifaze, sf6 kesiçi bakımlari nasil yapilir, kesici nedir? işlevi nedir, kesici açma sebebi

Kesiciler

KESİCİLER

1.1. Görevleri ve Çeşitleri

Yüksek gerilimli ve büyük akımlışebeke ve tesislerde, yük akımlarını açmaya ve kapamaya yarayan şalt cihazlarına kesici (disjonktör) denir.

1.1.1. Kesici Kullanılma Sebepleri

Yüksek gerilimli ve büyük akımlışebekelerde devre açma işlemleri basit yapılı şalterlerle yapılamaz. Yük altında yapılan akım kesme işlemi esnasında arklar oluşmaktadır. Bu arklar, kontaklara zarar vererek kısa zamanda kullanılamaz hale getirmektedir. Bu sebeple yüksek gerilimli ve büyük akımlışebekelerde devre açma ve kapama işlemleri kesicilerle gerçekleştirilir.

1.1.2. Kullanılan Gerilime Göre Kesiciler

Kullanıldığı gerilime göre kesiciler;

  • Alçak gerilim (AG) kesicileri
  • Orta gerilim (OG) kesicileri
  • Yüksek gerilim (YG) kesicileri, olmak üzere üç çeşittir.

1.1.3. Kesici Üretim Standartları

Kesicilerin üretimi ulusal ve uluslararası belirli standartlara göre yapılmaktadır. Bu standartlar; TS (Türk Standartları), EN (Europe Norm–Avrupa Normu), VDE (Verband Deutscher Elektrotechniker–Alman Elektroteknik Birliği), IEC (International Elektrotechnical Commission–Uluslararası Elektroteknik Komisyonu) ve Kuvvetli Akım Tesisleri yönetmeliğidir.

Tablo 1.1: Kesici standartları
STANDARTLAR KONUSU
TS EN 62271-100 Yüksek Gerilim Kesici Standartları
TS-ISO 9001, 9002, 9003 Kalite Güvencesi Standartları
IEC 56 (1987) Alternatif Akım Yüksek Gerilim Kesicileri
TS 2686 Genel Kurallar ve Tanımlar
TS 2687 Anma değerleri
TS 2688 Tasarım ve Yapım İlişkileri
TS 2689 Deneyler
TS 2690 Kesici Seçim Esasları
TS 2691 Taşıma, Montaj, Bakım Kuralları ve Şartname, Teklif ve Siparişlerde Verilmesi Gereken Bilgiler.
TS 3039 Alternatif Akım Yüksek Gerilim Kesicileri (Genel Koşullar İçin)
TS 3008-3009-3010/IEC60 Yüksek Gerilim Deney Yöntemleri
IEC 71 Yalıtım Koordinasyonu
TS 855 Yalıtım Koordinasyonu
IEC 267 Kesicinin Faz Uyumsuzluğunda Açmasıyla ilgili Deneylerde Kullanılacak Kılavuz
IEC 376 Yeni SF6 Gazının Kabulü ve Şartnamesi
TS 3438/IEC 480 Elektrik Ekipmanından Alınan SF6 Gazının Kontrolü için Kılavuz
IEC 694 Yüksek Gerilim Şalt Cihazı ve Kumanda Cihazı Standartları için Ortak Hükümler
IEC/17A (CO)156-1982 Değişiklik: IEC 56'da Yüksek Gerilim Alternatif Akım Kesicilerin Kapasitif Akımda Açma ve Kapaması

Bu standartlarda kesicilerin çalışma gerilimleri, akımları, ark söndürme yöntemleri vb. teknik özellik ve şartlar yer almaktadır.

1.1.4. Alternatif Akımın Açılması ve Ark Olayı

Alternatif akım iletiminde devreyi kesmek için kontaklı anahtarlar kullanılır. Kapalı kontaklar açılmak suretiyle akım kesilir. Bu esnada alternatif akımın zamana göre yönü ve şiddetinin değişmesi özelliğine göre kıvılcımlar oluşur. Bu kıvılcımlara ark ya da şerare adı verilir. Kontaklarda oluşan bu arklar söndürülmediği (yok edilmediği) takdirde kontaklara ve bağlı bulunduğu anahtara zarar verir.

trafo kesicileri

1.1.5. Yapısı ve Bölümleri

Kesicilerin yapısını oluşturan bölümler ve özellikleri aşağıdaki gibidir.

1.1.5.1. Sabit ve Hareketli Kontaklar

Kesicide akımın iletimi ve kesimi için sabit ve hareketli olmak üzere iki tip kontak grubu vardır. Kesici devreye girdiğinde hareketli kontak sabit kontaktan ayrılarak enerjiyi keser.

1.1.5.2. Ark Söndürme Bölümü ( Hücresi )

Kontaklarda meydana gelen arkın söndürüldüğü kısımdır. Üretim aşamasında belirlenen yöntemlerle bu kısımda, oluşan arklar söndürülerek kontakların ve kesicinin zarar görmesi önlenerek ömrü uzatılır.

1.1.5.3. İşletme Mekanizması Çeşitleri

Kesicilerde işletme ve çalışma esnasında açma ve kapama işlemleri çeşitli mekanizmalarla gerçekleştirilir. Bu mekanizmalar şunlardır;

  • Elle kurmalı yaylı
  • Motorla kurmalı yaylı
  • Basınçlı havalı
  • Elektromanyetik bobinli

1.1.6. Arkın Söndürüldüğü Ortama Göre Kesici Çeşitleri ve Özellikleri

Kesicilerin üretimi ve çeşitleri arkın söndürüldüğü ortama göre belirlenir. Kesicilerin gruplandırmasışöyledir;

  • SF6 gazlı kesiciler
  • Vakumlu kesiciler
  • Basınçlı hava üflemeli kesiciler
  • Tam yağlı kesiciler
  • Az yağlı kesiciler
  • Manyetik üflemeli kesiciler

1.1.6.1. SF6 Gazlı Kesiciler

Kontaklarda meydana gelen arkın özel bir gaz ile söndürüldüğü kesicilerdir. Elektro negatif bir gaz olan SF6 ( Kükürt Hekzaflorür ) kullanılır. Ark söndürme işlemi, SF6 gazının hareketli kontaktaki piston yardımı ile sıkıştırılıp ark üzerine püskürtülmesi ile gerçekleşir.

Hacimlerinin küçük olması, özellikle kapalı mekanlarda kullanıma uygun olması, SF6 gazının iyi bir yalıtkan olması, çok sık bakım gerektirmemesi gibi nedenlerden dolayı OG ve YG sistemlerinde çok kullanılan bir kesici çeşididir.

trafo kesicileri

1.1.6.2. Vakumlu Kesiciler

Bu tip kesicilerde ark söndürme işi, havası tamamen boşaltılmış ( 10-6 – 10-9 ) bir vakum tüpünün içinde olmaktadır. Vakum tüpü bulunan hareketli kontağın sabit kontaklardan ayrılması ile kontaklar arasında bir metal buharı arkı oluşur. Bu metal buharı ark sönünceye kadar devam eder ve akım sıfıra düşünce ark söner. Kondanse olan (sıvı hale dönüşen) metal zerrecikleri tekrar kontaklara döner ve böylece kontak malzemesinin aşınması önlenmiş olur.

Yüksek performansı, az bakım gerektirmesi ve elektriksel özelliklerinden dolayı OG şebekelerinde yaygın olarak kullanılmaktadır.

trafo kesicileri

1.1.6.3. Basınçlı Hava Üflemeli Kesiciler

Kesicilerin açma ve kapaması anında hareketli ve sabit kontaklarda meydana gelen arkın basınçlı hava yardımı ile soğutulması esasına göre çalışırlar. OG ve YG sistemlerinde dahili ve harici olarak kullanılırlar.

Basınçlı havanın temini için hava kompresörleri, yüksek basınçlı havanın dağıtımı, depolanması, hava tankı, boru tesisatı gibi ek donanımlar gerektirir ve çok pahalıdır.

Ayrıca açma ve kapama işlemleri de çok gürültülüdür. Bu sakıncalarından dolayı imalattan kaldırılmaktadır.

trafo kesicileri

Resim 1.4: Basınçlı hava üflemeli kesici

1.1.6.4. Tam Yağlı Kesiciler

Bu kesicilerde kontaklar, trafolarda olduğu gibi içi yağ ile dolu bir kazana yerleştirilmiştir. Fazların hepsi aynı yağ kazanı içerisindedir. Yağın görevi yalıtkanlık sağlamaktan ziyade kontakların açılıp kapanması sırasında oluşan arkı söndürmektir. Hareketli kontak sabit kontaktan ayrılırken devreyi açar ve bu anda meydana gelen ark yağı buharlaştırır (Resim 1. 5).

trafo kesicileri

Resim 1. 5: Tam yağlı kesici

Oluşan gaz basınçla etrafını iter ve yağda bir karışma meydana gelir. Bu suretle iki kontak arasına taze yağ girerek arkın sönmesi sağlanır. Büyük güçlü olanlarda yağ bir pompa ile devir daim ettirilir. Yağlı kesicilerde kullanılan yağ, trafo yağına benzemekte olup yanma noktası 1500C, donma noktası ise -400C’tır. Tam yağlı kesiciler hantal ve çok fazla izolasyon yağına ihtiyaç gösterdiğinden hacimleri büyük ve ağırdır. Kullanımları pratik olmadığından günümüzde kullanım alanı kalmamıştır.

1.1.6.5. Az Yağlı Kesiciler

Tam yağlı kesicilerin geliştirilmişşeklidir. Bu tip kesicilerde her faza ait kontaklar, ayrı izolatör ve hava aralığı ile birbirinden ayrı bulunmaktadır. Ayrıca her faza ait yağ hücreleri de ayrıdır. Boyutlarının küçük ve maliyetlerinin ucuz olmasından dolayı her gerilim kademesinde yaygın olarak kullanılmaktadırlar.

kesicilerin görevleri

1.1.6.6. Manyetik Üflemeli Kesiciler

Bu tip kesicilerde, açma sırasında demir karkas kullanılarak akımın tabii mıknatıs alanışiddetlendirilir ve ark bir yöne itilir. Bu alanın üfleme etkisiyle ark levhalar arasına itilerek dışarı atılır. Burada ark ısı konveksiyonu ve türbulansla soğutulmuş olur.

Ark iletken bir yapı olduğundan manyetik alanla yönü değiştirilebilir. Böylece manyetik kuvvet arkın boyunu uzatır, ısısını düşürür ve söndürür. Manyetik üfleme bobinleri, hat akımına bağlı olarak devreye alınır veya çıkartılır. Kontaklar arasındaki ark, bobin sistemine transfer edilerek söndürülmesi sağlanır. Hava üflemeli kesiciler bugün 150 kV ‘a kadar çıkabilmektedir. Hava üflemeli kesiciler ilk bulunan kesicilerdir. Günümüzde nadiren kullanılırlar.

kesicilerin görevleri

1.1.7. Kesicilerin Birbirlerine Üstünlükleri

Arkın söndürüldüğü ortama göre kesicilerin birbirlerine göre bazı üstünlükleri vardır. Bu üstünlükleri şöyle sıralayabiliriz;

1.1.7.1. SF6 Gazlı Kesicilerin Üstünlükleri

  • Dielektrik dayanım gerilimi, aynı basınçtaki havaya göre üç kat değerdedir,
  • Kayıp faktörü çok küçüktür,
  • Isı iletim kat sayısının yüksek olması, alçak iyonizasyon nedeni ile ısıyı çok çabuk dağıtır ve arkın çok çabuk soğumasını sağlar,
  • Devre kesilirken oluşabilecek tutuşmaları ve buna bağlı aşırı gerilimleri önler,
  • SF6 gazı metallerle kimyasal tepkimeye girmez,
  • SF6 gazı renksiz, kokusuz ve zehirsizdir,
  • Yüksek ark ısısı sonucunda kimyasal olarak ayrışan gaz, tekrar eski haline döndüğü için uzun süre ilave edilmeden kullanılabilir,
  • Onarımı, bakımı kolay ve masrafı azdır,
  • Sahada yalıtım testi için özel cihaz gerektirmez,
  • Boyutu küçüktür,
  • Mekanik dayanımı yüksektir (10. 000 açma kapama).

1.1.7.2. Vakumlu Kesicilerin Üstünlükleri

  • Mekanizmaları basittir,
  • Açma işlemi için ek teçhizat gerektirmez,
  • Kesme hücresi dışındaki teçhizatın bakım ve onarımı kolaydır,
  • Boyutları küçüktür,
  • Mekanik dayanımı yüksektir (30. 000 açma kapama),
  • Özellikle kapasitif devrelerin kesilmesinde daha uygundur,
  • Yanıcı ve patlayıcı ortamlarda rahatlıkla kullanılabilir.

1.1.7.3. Basınçlı Hava Üflemeli Kesicilerin Üstünlükleri

  • Açma ve kapama süratli olduğu için kontaklarda ısınma ve yanma olmaz,
  • Fazla bakım gerektirmez,
  • Basit yapılıdır,
  • OG veYG şebekelerinde dahili ve harici olarak kullanılır.

1.1.7.4. Tam Yağlı Kesicilerin Üstünlükleri

  • Kullanılan yağ, ark söndürme işlevi yanında yalıtımı da sağlar,
  • Kontaklar arasındaki atlama gerilimi yüksektir,
  • Ark söndürme süresi kısadır.

1.1.7.5. Az Yağlı Kesicilerin Üstünlükleri

  • Boyutu küçüktür,
  • Bakımları kolaydır,
  • Saha yalıtım testi için özel cihaz gerektirmez,
  • Fiyatı ucuzdur,
  • Mekanik dayanımı yüksektir (10. 000 açma kapama).

1.1.7.6. Manyetik Üflemeli Kesicilerin Üstünlükleri

  • Elektrik akımının manyetik etkisi ile çalışır,
  • Yapısı basit ve ucuzdur,
  • Fazla bakım gerektirmez.

1.1.8. Kesicilerde Aranan Özellikler

İdeal bir kesicide aranan özellikler şunlar olmalıdır,

  • Devre açma esnasında oluşan arkları ani olarak söndürmelidir,
  • Kontaklarının açma kapama hızı çok iyi olmalıdır,
  • Arka arkaya seri olarak açma kapama yapabilmelidir,
  • Kontaklar arası atlama gerilimi yüksek olmalıdır,
  • Yangın, patlama ve benzeri tehlikeli durumlara sebebiyet vermemelidir.

1.1.9. Kesici Etiket Değerleri

Kesicilerin üzerinde teknik özelliklerini belirten çeşitli değerler vardır. Örnek olarak verilen kesicinin etiket değerleri şöyle açıklanabilir; Anma gerilimi ; Un = 10/12 kV Sürekli anma akımı ; In = 630 A Anma simetrik kesme akımı ; 14, 2/12 kA Anma kesme kapasitesi ; 250 MVA Anma kısa zaman akımı ; 14, 5 kA (1s sürekli) Anma kapama akımı ; 37/31 kA (tepe değeri) Besleme gerilimi ; 110V (DC), 220V (AC)

1.1.10. Kesici Seçiminde Anma Değerleri

Her türdeki kesici için aşağıdaki anma değerlerine dikkat edilmelidir;

Anma gerilimi : Kesicinin kullanılacağı şebekenin tam yük altındaki gerilim değeridir. Fazlar arası etkin değer olarak verilir. TS 2687’ye göre 50Hz için gerilim kademeleri; 3, 6 – 7, 2 – 12 – 17, 5 – 24 – 36 kV olarak belirlenmiştir.

Anma yalıtım seviyesi : Anma şebeke frekansında; kesicinin toprağa göre, fazları ve açık kontakları arasındaki elektriksel zorlamalara karşı yalıtımını belirten darbe dayanma gerilimi değerleridir. Tablo 1. 2. ’de TS 2687’ye göre OG kademesinde kullanılan kesicilerin anma yalıtım seviyesiyle ilgili değerler verilmiştir.

Şebeke Frekanslı

Yıldırım Darbesi Dayanma Gerilimi

Anma Gerilimi Anma Dayanma

kV (etkin değer) Gerilimi

Liste-1 Liste-2 kV (1dk süreli)

kV (tepe değer) kV (tepe değer) 3, 6 20 40 10 12 60 75 28 24 95 125 50 36 145 170 70

Tablo 1.2: Kesicilerde anma yalıtım seviyesi

Anma frekansı: Kesicinin çalıştığı şebekenin anma frekansı olup Türkiye için 50Hz’dir.

Sürekli anma akımı: Bir kesicinin, bozulmadan sürekli olarak olarak içinden geçebilecek anma frekanslı akımın etkin değeridir. TS 2687’ye göre bu değerler; 400-630800-1250-1600-2000-2500-3150-4000A olarak verilmiştir (Un ? 36kV).

Kısa devre anma kesme akımı: Bir kesicinin anma gerilim değerinde, içinde AC ve DC bileşenleri bulunan kontakların hasar görmeden kesebileceği ve kesici kutbunda arkın oluştuğu andaki arıza akımının etkin değeridir.

Anma kısa zaman akımı ve süresi: Bir kesicinin anma kısa zaman akımı, kesici kapalı iken, kısa devre anma kesme akımına eşit bir akımın geçirebildiği ve sıcaklık yükselmesinden hasar görmeden dayanabileceği süredeki akım değeridir. Bu sürenin standardı 1 sn.’dir.

Anma kısa devre kapama akımı: Arıza üzerine kapamada oluşan akımın tepe değeri, kapama işlemi sırasında, akımın oluştuğu anı izleyen geçici rejimde, kesicinin bir kutbundaki akımın ilk büyük yarı dalgasının tepe değeridir. Bu değer, kesici plakasında kA olarak ve tepe değeri olarak verilir.

Açma süresi : Kesicinin gerilimsiz ve kapalı durumda iken, açma mekanizmasına verilen kumandanın alındığı andan, bütün kutuplarda ark kontaklarının ayrılmasına kadar geçen süredir.

Kesme süresi: Bir kesicinin açma süresinin başlangıcı ile ark süresinin bitimi ve ortamın de iyonizasyon olması arasında geçen zaman olarak tanımlanır. Bu değerler, yapımcı firma tarafından verilir. OG’de açma ve kesme zamanları birbirine çok yakındır. Kesme akımı veya gücünün hesabında bu zaman değeri kullanılır.

Tekrar kapalı çalışma: Kullanılan kesici, bağlı olduğu şebekede istenilen bir tekrar kapama düzenine göre çalıştırılacaksa, üretici firmaya bildirilmelidir.

Boşta hat anma kesme akımı: Hattın boşta açılmasında oluşan kapasitif akımlar, 72, 5kV ve daha yukarı anma gerilimleri için etkili olduğundan TS’ye göre 36kV ve daha alt gerilimli kesicilerde sorun yaratmaz.

Kısa hat arızaları: TS’ye göre anma gerilimi 52kV ve daha yüksek şebekeler için verildiğinden, OG şebekeleri için sorun yaratmaz.

Boşta kablo anma kesme akımı: Kesicinin kullanıldığı şebeke, yaygın bir kablo sistemi ise veya şönt kondansatörlerin devresinde kullanılacaksa üretici firmaya bu özellik bildirilmelidir. Tablo 1. 3’te OG seviyesindeki boşta kablo anma kesme akım değerleri verilmiştir.

kesicilerin görevleri

Buna göre örneğin, 24kV anma gerilimli şebekedeki bir kesici, en fazla 31, 5A’lik bir kapasitif akım değerini güvenilir bir şekilde kesmelidir.

Kesicinin çalıştığı ortam: Kesicinin çalışacağı ortam, seçilmesi için önemli bir etkendir. Kapalı yerde veya açık havada çalıştırılacağı belirtilmelidir.

1.2. Kesicilerin Montaj(Kullanım) Yerleri

Kesiciler, kullanım amaçlarına ve özelliklerine göre değişik yerlerde kullanılmaktadır. Şimdi bunları sırasıyla açıklayalım.

1.2.1. Şalt Merkezlerinde

Üretilen elektrik enerjisinin toplandığı ve dağıtımının yapıldığı elektrik tesislerine şalt merkezleri denir. Şalt merkezlerinde devre açma ve kapama işlemlerinde kesiciler kullanılır.

1.2.2. Uzun Havai Hatların Bölünmesinde

Santrallerde üretilen enerji; uzak mesafelere havai hatlarla taşınır. Bu havai hatların bölgelere göre ayrılması gerekir. Bu noktalarda, havai hatların bölünmesi ve birbirinden ayrılması amacıyla kesiciler kullanılır.

1.2.3. Havai Hat Branşman Noktalarında

Elektrik enerjisinin havai hatlarla iletimi sırasında, o hattan beslenen trafo merkezlerinden son alıcıya kadar ulaşan hatlara branşman hatları denir. Bu branşman hatlarının çekildiği noktaların enerji beslemesi veya kesilmesi amacıyla kesiciler kullanılır.

1.2.4. Direk Tipi Trafo Merkezlerinin OG Anahtarlama ve Sekonder Korumalarında

Bilindiği gibi havai hatlarla taşınan yüksek gerilim, trafo merkezleri ile orta gerilime düşürülür. Direk tipi trafo merkezlerinde enerjinin açılıp kapanmasında ve trafoların sekonder sargılarının aşırı ve kısa devre akımlarına karşı korumalarında kesiciler kullanılır.

1.2.5. Geçici Arızaların Sıklıkla Yaşandığı Havai Hat Şebekelerinde

Elektrik enerjisinin havai hatlarla iletimi çok farklı yapıdaki coğrafi bölgelerde olmaktadır. Buralarda coğrafi bölgenin yapısına ve hava şartlarına bağlı olarak çeşitli arızalar meydana gelmektedir. Bu arızaların giderilmesi anında güvenli olarak çalışma yapılabilmesi için enerjinin kesilmesi gerekir. Bu tür özelliği olan bölgelerde ve buralardan geçen havai hat şebekelerinde kesiciler kullanılmaktadır.

1.2.6. Bina Tipi Trafo Merkezleri OG Modüler Hücrelerinde

Enerjinin dağıtımı için çeşitli trafo merkezleri kullanılmaktadır. Bunlardan biri de bina tipi trafo merkezleridir. Bu merkezler bina şeklinde olabileceği gibi, modüler(kolayca monte edilebilen) hücreler şeklinde de olabilir. Bu tip trafo merkezlerinde de hem enerjinin kesilmesi ve verilmesi hem de kısa devre akımlarına karşı koruma amacıyla kesiciler kullanılır.

1.3. Kesicilerin Çalışma Testi (Devreye Alma-Çıkarma)

Uygulamamız, atölye şartları düşünülerek, orta gerilim SF6 gazlı kesici için yapılacaktır.

Kesiciyi işletmeye almadan önce birkaç kez yüksüz çalıştırmak hem kesiciyi kontrol açısından hem de sisteminizin karşılaşacağı aksaklıkları önlemek açısından önemlidir. Nakliye sırasında oluşabilecek bazı aksaklıkların tespit edilmesi için kesicinizi aşağıdaki işlemleri takip ederek çalıştırmanız yani açma-kapama yaptırmanız gerekir.

1.3.1. Çalışma Testi İşlem Sırası

• Elle Kurma

Elle kurma işlemine başlamadan önce, yardımcı devre gerilimi kesilmelidir. Kurma işlemi bittikten sonra, kurma kolu yerinden çıkartılır.

Resim 1.7: Kesicinin açık konumu

14

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

İşleme başlamadan önce Kesici “AÇIK” ve “YAY BOŞTA” konumuna getirilir. (Kesici fabrikadan “YAY BOŞTA” ve “O” (AÇIK) konumda sevk edilir. ).

Kesiciyi kurmadan önce perde, elimizle kendimize doğru çekilmeli ve sola doğru itilmelidir. İş bitiminde perde aynışekilde kapatılmalıdır (Resim 1. 8).

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

Resim 1.8: Kesicinin konumu

Kesiciyi kurma işleminde, kolu takıp mekanizma üzerinde bulunan ok işareti yönünde hareket ettirilmelidir (Resim 1. 9).

Kurma işlemi sona erince kesici “YAY KURULU” konuma geçer ve kesici “O” (AÇIK) konumda kalır. Kesici bu durumda kapama yapacak şekilde konumlanmıştır (Resim 1. 10).

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

• Elle Kapama

Elle ya da motorla kapama yayı kurulmadan kesici kapamaz. Kapama yayının kurulmuş olması gerekir.

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

“I” kapama butonuna basarak kesici kapatılır (Resim 1. 11).

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

Kumanda panosunda yay konumu “YAY BOŞTA”, kesici ise “I” (KAPALI) konumuna gelecektir (Resim 1. 12).

Resim 1.11: Kesicinin kapatılması…. Resim 1.12: Kesici kapalı

• Elle Açma

Kesiciyi açmak için kesicinin kapama yapmış olması yeterlidir. Çünkü açma yayı kapama esnasında otomatik olarak kurulmaktadır.

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

“O” açma butonuna basarak kesici açılır (Resim 1. 13).

Kumanda panosunda yay konumu “YAY BOŞTA” , kesici ise “O” (AÇIK) konumuna gelecektir

(Resim 1. 14).

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

• Uzaktan Açma – Kapama

Kesicide uzaktan açma-kapama işlemi yani uzaktan kumanda, bobinler ile yapılır.

  • Kapama işlemi, kapama bobininin uzaktan verilen sinyalle kapama yayını boşaltması,
  • Açma işlemi ise açma bobininin uzaktan verilen sinyalle açma yayını boşaltması ile olur. Kapama yayı kurma işlemi seri motor tarafından yapılır. Kapama yayı, motor tarafından tekrar kurulduktan sonra kesici, açma-kapama-açma yapabilecek konumdadır.

kesici çeşitleri ve bakım onarımı

Resim 1.15: Kesicinin kapamaya karşı kilitlenmesi

Kesiciyi AÇIK konumda iken kapamaya karşı kilitlemek için bir anahtar bulunmaktadır. Kesici “O” konumuna alındıktan sonra anahtar, etiket üzerindeki ok yönünde çevrilip operatör tarafından alınmalıdır (Resim 1. 15).

1.3.2. Çalışma Testinde Dikkat Edilecek Hususlar

  • İşleme başlamadan önce kesici “AÇIK” ve “YAY BOŞTA” konumuna getirilmelidir,
  • Kesici olabilecek pisliklerden temizlenmelidir,
  • Kesicinin çelik yapısı, oturma ve yerinden oynama yönünden kontrol edilmeli, gevşek bağlantıları sıkılmalı ve kesici kasıntılı çalışmamalıdır,
  • Giriş ve çıkışlardaki baraların kesiciye bağlantıları kontrol edilmeli ve baralardan kesiciye mekanik yük gelmemesi sağlanmalıdır.

1.4. Kesicilerin Bakım Onarımı

Tesislerde kullanılan kesicilerin üretici firma tarafından belirtilen periyotlarda kontrol ve bakımı ile gerektiğinde onarımları yapılmalıdır. Bu işlemlerde takip edilmesi gereken işlem sırası ve dikkat edilecek hususlar şöyledir;

1.4.1. İşlem Sırası

  • Bakımı yapılacak kesici önce dışarıdan gözle kontrol edilerek sökülmelidir,
  • Gevşeyen parçalar ve bağlantılar sıkılmalıdır,
  • Çatlayan veya kırılan eleman ve malzemeler yenisi ile değiştirilmelidir,
  • Bozulan veya aşınan kontaklar yenisi ile değiştirilmelidir,
  • Temas etmeyen kontakların teması sağlanmalıdır,
  • Ark söndürme yöntemine göre; gaz, yağ ve hava miktarları kontrol edilip varsa kaçaklar önlenir ve eksilenler tamamlanır,
  • Kumanda ve kurma düzenekleri kontrol edilerek oluşan problemler giderilir.

1.4.2. Dikkat Edilecek Hususlar

  • Öncelikle bakıma alınacak kesici enerjisi kesilerek yedeğe alınmalıdır,
  • Sökme işlemi yaparken çıkarılan parçaların, bir yerde toplanarak kaybolması önlenmelidir,
  • Sıkma işlemi yaparken cıvata ve somunlar fazla sıkılarak yalama yaptırılmamalıdır,
  • Ark söndürme malzemelerinin miktarları muhakkak kontrol edilmelidir,
  • Yapılan bakım ve onarımlar kaydedilmelidir,
  • El aletleri ile çalışırken kesinlikle iş güvenliği kurallarına uyulmalıdır.

1.5. Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği

1) Elektrik kuvvetli akım tesisleri: İnsanlar, diğer canlılar ve eşyalar için bazı durumlarda (yaklaşma, dokunma vb. ) tehlikeli olabilecek ve elektrik enerjisinin üretilmesini, özelliğinin değiştirilmesini, biriktirilmesini, iletilmesini, dağıtılmasını ve mekanik enerjiye, ışığa, kimyasal enerjiye vb. enerjilere dönüştürülerek kullanılmasını sağlayan tesislerdir.

2) Alçak gerilim: Etkin değeri 1000 volt ya da 1000 voltun altında olan fazlar arası gerilimdir.

3) Yüksek gerilim: Etkin değeri 1000 voltun üstünde olan fazlar arası gerilimdir.

4) Tehlikeli gerilim: Etkin değeri, alçak gerilimde 50 voltun üstünde olan, yüksek gerilimde hata süresine bağlı olarak değişen gerilimdir.

5) İşletme elemanı: Elektrik enerji tesislerini oluşturan jeneratör, motor, kesici, ayırıcı, anahtarlama (bağlama) hücresi vb. cihazlardır.

6) Santral: Elektrik enerjisinin üretildiği tesislerdir.

7) Ağ (enterkonnekte) şebeke: Santrallerin birbiri ile bağlantısını sağlayan gözlü şebekedir.

8) İletim şebekesi: Yerel koşullar nedeniyle belli yerlerde üretilebilen ve ağşebeke ile en üst düzeyde toplanan enerjiyi tüketicinin yakınına ileten kablo ve/veya hava hattı şebekeleridir.

9) Dağıtım şebekesi: İletilerek tüketilecek bölgeye taşınmış olan enerjiyi, tüketiciye kadar götüren şebekedir.

10) Ana indirici merkez: Gerek enterkonnekte şebekeden alınan enerjiyi daha küçük seviyeli iletim şebekelerine, gerekse iletilerek dağıtım bölgesine taşınan enerjiyi seçilmiş dağıtım gerilimi seviyesine dönüştüren transformatör merkezleridir.

11) Ara indirici merkez: İki veya daha fazla yüksek gerilim seviyesi kullanılan şebekelerde enerjiyi bir yüksek gerilim seviyesinden diğerine dönüştüren transformatör merkezleridir.

12) Dağıtım transformatör merkezi: Yüksek gerilimli elektrik enerjisini alçak gerilimli elektrik enerjisine dönüştüren transformatör merkezleridir.

b) Elektrik tesislerinde aşırı gerilimlere ilişkin tanımlar:

1)Aşırı gerilim: Genellikle kısa süreli olarak iletkenler arasında ya da iletkenlerle toprak arasında oluşan, işletme geriliminin izin verilen en büyük sürekli değerini aşan fakat işletme frekansında olmayan bir gerilimdir.

2)İç aşırı gerilim: Toprak temasları, kısa devreler gibi istenilen ya da istenilmeyen bağlama olayları ya da rezonans etkileriyle oluşan bir aşırı gerilimdir.

3)Dış aşırı gerilim: Yıldırımlı havaların etkisiyle oluşan bir aşırı gerilimdir.

4)Başka şebekelerin etkisi ile oluşan aşırı gerilim: Başka şebekelerin, sözü edilen şebekeye etkisi sonucunda oluşan gerilimdir.

c) Hava hatlarına ilişkin tanımlar:

1)Hava hattı: Kuvvetli akım iletimini sağlayan mesnet noktaları, direkler ve bunların temelleri, yer üstünde çekilmiş iletkenler, iletken donanımları, izolatörler, izolatör bağlantı elemanları ve topraklamalardan oluşan tesisin tümüdür.

2)İletkenler: Gerilim altında olup olmamasına bağlı olmaksızın bir hava hattının mesnet noktaları arasındaki çıplak ya da yalıtılmış örgülü ya da tek tellerdir.

3)Yalıtılmış hava hattı kabloları: Yalıtılmış hava hattı kabloları, yalıtılmış faz iletkenleri ile yalıtılmış ya da yalıtılmamış nötr iletkeni birbirine ya da taşıyıcı bir tele bükülerek sarılmış tek telli, sıkıştırılarak yuvarlatılmış çok telli ya da örgülü iletkenlerden oluşan kablolardır.

11)İletken donanımı: İletkenle doğrudan doğruya temasta olan ve iletkenlerin bağlanması, gerilmesi ve taşınmasına yarayan parçalardır.

12)İzolatör bağlantı elemanları: İzolatörleri mesnet noktalarına ve iletken donanımlarına, izolatör elemanlarını birbirine bağlamaya yarayan parçalardır.

Topraklamalar, Koruma Yöntemleri, Sigorta, Minyatür Kesici ve Kesiciler

Madde 8-a) Topraklamalar ve endirekt temasa karşı diğer koruma yöntemleri:

Elektrik kuvvetli akım tesislerinin topraklanmasında elektrik tesislerinde topraklamalar yönetmeliği hükümleri uygulanır. Endirekt temasa karşı şebeke tiplerine göre uygulanabilecek diğer koruma yöntemleri ve şebeke tip sınıflamaları için Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nde belirtilen ilgili hükümler de göz önüne alınır.

b) Aşırı gerilimlerin oluşmasını önlemek veya aşırı gerilimleri zayıflatmak için alınacak önlemler:

1) İç aşırı gerilimlerde

1. 1) Toprak teması sonucunda oluşacak aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler: 3 amperden küçük kapasitif toprak temas akımlarında ark, özel bir önlem alınmadan kendi kendine söner. Toprak temas akımının daha büyük değerlerinde şebekenin yıldız noktası aşağıda belirtildiği gibi topraklanmalıdır.

i) Söndürme bobini üzerinden topraklama: Uygun değerli bir reaktans bobini ile temas noktasındaki akımın kalıcı akım değerine düşmesi ve arkın sönmesi sağlanmalıdır. Genişşebekelerde kalıcı akım, arkın sönmeyeceği kadar büyükse şebekeyi bölerek sönme sağlanmalıdır.

ii) Dirençsiz ya da küçük bir omik ya da reaktif direnç üzerinden topraklama: Bu durumda ark otomatik tekrar kapama ile söndürülebilir. Bu yöntem hava hatlarında kullanılır. Kablolu şebekelerde tekrar kapama rölesi kullanılmaz ve tekrar kapama yapılmamalıdır.

1. 2)Bağlama olayları sonucunda oluşacak aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler:

i) Bu konuda bağlama tekniği ile ilgili olarak aşağıdaki önlemler alınabilir:

-Boşta çalışan transformatörlerin devrelerinin aynı anda iki taraftan kesilmesi önlenmelidir.

-Transformatörler ile reaktans bobinlerinde olduğu gibi seri bağlı endüktif dirençler, kısa devre durumu dışında hep birlikte devre dışı edilmemeli, ayrı ayrı devreden çıkarılmalıdır.

ii) Bağlama olayları sonucunda oluşacak aşırı gerilimleri küçültmek için en uygun önlem, transformatörlerin yıldız noktalarını dirençsiz olarak ya da küçük omik dirençler üzerinden topraklamaktır.

iii) İstenilerek ya da kendiliğinden olan açma ve kapamalar sonucunda oluşan aşırı gerilimler kesici, ayırıcı ve sigortalarda alınacak yapımsal (konstrüktif) önlemlerle de küçültülebilir. Aşırı gerilimler, örneğin akımların sıfırdan geçme anında kesilmesi, kontaklar arasında tekrar atlamaların önlenmesi ya da devre açılır veya kapatılırken uygun dirençlerin bağlanmasıyla küçültülebilir.

2. 1) Aşırı gerilimlerin oluşmasını önleyen ya da bunları sınırlayan yapımsal önlemler:

i) Hatlar ve transformatör merkezleri için yer seçiminde hava koşulları iyi olan ve yıldırım tehlikesi az olan yerler seçilmelidir. Hatlar, geçecekleri yerin doğal koruyucu özelliklerinden yararlanabilmek için olabildiğince yamaç ve vadi gibi yerlerden geçirilmelidir.

ii) Hava hatlarının iletkenleri, gerekli durumlarda üzerlerindeki yeter sayıdaki toprak iletkenleri ile korunmalı ve işletme akım devresindeki elemanlara yıldırım düşmesini önlemek için gerekli önlemler alınmalıdır. Yıldırım yoğunluğunun fazla olduğu yerler hariç 36 kV’a kadar olan hava hatlarında toprak iletkeni kullanılmayabilir.

    1. 2) Elektrik tesis ve aygıtlarını yıldırım etkisinden korumak için parafudur, eklatör (atlama aralığı) gibi koruyucu aygıtlar kullanılmalıdır. Özellikle 400 kVA’ya kadar olan tesislerde eklatör kullanılması tavsiye edilir.
    2. 3) Başka şebekelerin etkisi ile oluşan aşırı gerilimlerde:
  1. 1) Elektrostatik ve elektromagnetik etkilerle oluşan aşırı gerilimler için alınacak önlemler:

i) Birbirini etkileyecek akım devreleri arasındaki açıklık olabildiğince büyük tutulmalıdır. Akım devrelerinin birbirine elektromagnetik etkilerini yok etmek için bu devreler çaprazlanmalıdır.

ii) Birbirini etkileyecek kablo hatlarında endüklenecek gerilim, özel metal zırh kullanılarak ve kabloyu yalıtım transformatörleri ile kısa parçalara bölerek küçültülebilir.

c) Aşırı akım etkilerine karşı alınacak önlemler:

Tesislerin bütün bölümleri, işletme koşulları nasıl olursa olsun, kısa devre akımının kesilmesine ve bu kesilme anı da dahil olmak üzere, en büyük kısa devre akımının etkisiyle insanlar için herhangi bir tehlike oluşmasına, yangın çıkmasına, ya da tesislerin zarara uğramasına engel olacak biçimde düzenlenmeli ve boyutlandırılmalıdır.

Her koruma elemanı hemen önündeki işletme elemanının korunmasını sağlayacak şekilde, bu elemanın anma değerlerine göre ayarlanmalı, gerekirse daha sonraki işletme elemanları için de yedek koruma görevi görebilmelidir.

Koruma rölelerinin toplam kademe zamanları, kullanılan işletme elemanlarının tip deneyleri ile kanıtlanmış anma kısa devre akımına dayanma sürelerinin üzerinde ayarlanmamalıdır.

Aşırı akım koruma rölelerinin faaliyete geçme akımı, oluşacak minimum arıza akımına göre ayarlanmalıdır. Toprak arızası gibi hallerde arıza akımının yük akımından küçük olduğu tesislerde röleler bu iki akımı ayırt edecek ölçme düzenleriyle donatılmalı veya tesisin toprak direnci, minimum hata akımı yük akımından büyük olacak şekilde tesis edilmelidir.

Sigorta, Minyatür Kesici ve Kesiciler

Madde 9-Tesislerdeki elektrik donanımlarının aşırı akımlara karşı korunması genel kural olarak sigortalarla ya da kesicilerle yapılacaktır. Sigortalar minyatür kesiciler ve kesiciler bulundukları yerde ulaşılabilecek en büyük kısa devre akımını güvenlikle kesebilecek değerde seçilmelidir.

Aşırı akımlara karşı koruma düzeni, arıza olduğunda tehlike altında kalan iletkenlerin akımının kesilmesini sağlayacak biçimde yerleştirilmelidir. Buna karşılık topraklanmış sistemlerde, aşırı akımlara karşı koruma düzeninin çalışması sırasında topraklama tesisleri sistemden ayrılmamalı; topraklama tesisleri direnci yükseltilmemelidir.

Aygıtların Kumanda Düzenleri

Madde 15-Elektrik aygıtlarının kumanda bölümleri, kullanma sırasında oluşabilecek dış ve arıza halinde ise iç zorlamalara zararlı bir biçim değişikliği olmaksızın ilgili standartta belirtildiği şekilde dayanmalıdır. Bunlar ayrıca, arıza durumunda gerilim altındaki bölümlere dokunmayacak biçimde düzenlenmelidir.

Taşıma organlarına ilişkin kollar, tel halatlar ve zincirler kopma halinde gerilim altında bulunan tesis bölümlerine dokunmayacak biçimde düzenlenmeli ve korunmalıdır.

Kesici, Ayırıcı ve Yük Ayırıcılarının Konumları

Madde 16-Kesiciler ve ayırıcılar açık konumlarında her türlü hava koşullarında, devreyi tam ve güvenli bir biçimde ayırmış olmalıdır. Burada ana kontakların konumlarının gözle görülmesi şart değildir.

Bu aygıtların açık ve kapalı konumları güvenli bir düzenle konum göstergesi ile fark edilmelidir.

Özellikle son konumlar yanılmaya yer vermeyecek biçimde işaretlenmelidir.

Bakım ve onarım

Madde 27-Tesislerin ve aygıtların teknik belgelerinde belirtilen aralıklarda bakım ve onarımları yapılmalıdır. Yapılan bakım ve onarımlar kalıcı bir şekilde kaydedilmelidir.

TÜM DERS NOTLARI İÇİN TIKLAYIN
YORUMLAR

YORUM YAZ
Yorum yazabilmek için sağ üstten giriş yapmanız gerekir.
  Üye değilseniz,üye olmak için
 TIKLAYIN.
Lütfen sorularınızı yukarıdaki SORUSOR sekmesinden sorunuz
Buradan sorularınıza admin tarafından CEVAP VERİLMEYECEKTİR.
Max. 1000 karakter.
Sinavlara hazirlik