BUTUNSiNAVLAR.COM
        Giriş     Üye OL
İşlem (Proses) Ölçümü ve Kontrolüİşlem DeğişkenleriKapalı Döngü KontrolSensörlerin Sınıflandırılması

İşlem Değişkenleri ile Arabirim Oluşturma

1.1.1. İşlem (Proses) Ölçümü ve Kontrolü

İşlem değişkenini sürekli olarak algılayan ve ölçen enstrüman aygıtlarına verici
(transmitter) denir.
1.1.1.1. İşlem Değişkenleri
Ölçülen işlem değişkeninin işlenmesinde aşağıdaki yöntemlerden biri tercih edilir:
Ø Pnömatik işaret olarak doğrudan kullanılabilir.
Ø Göstergelerde kullanılabilir.
Ø Yazıcılarda ya da kaydedicilerde kullanılabilir.

Vericiler T harfi ile ifade edilir. Bir vericiye genellikle iki harften oluşan bir isim
verilir. İlk harf ölçülen işlem değişkeninin sembolünden, ikinci harf vericiyi sembolize eden
T harfinden ibarettir. Örneğin; akış vericisi FT, basınç vericisi PT, seviye vericisi LT
harfleriyle gösterilir.
Aynı şekilde yazıcılar ve kaydediciler de vericilerde olduğu gibi harflerle ifade edilir.
Yazıcı ya da kaydediciyi (recorder) ifade etmek için R harfi kullanılır. Örneğin; akış yazıcısı
FR, basınç yazıcısı PR, seviye yazıcısı LR harfleriyle gösterilir.
1.1.1.2. Kapalı Döngü Kontrol
Sanayide kullanılan kontrol sistemleri açık ve kapalı döngü olmak üzere iki ana gruba
ayrılır. Bir döngünün, açık da olsa kapalı da olsa, mutlaka en az birer girdisi ve çıktısı
olmalıdır. Girdi işlenerek çıktı elde edilir. Girdinin işlenmesi otomatik olarak ya da insan
kontrolüyle yapılabilir. Her ikisi için de döngünün açık mı, kapalı mı olduğuna karar vermek
zordur. Çünkü açık döngüleri de otomatik olarak oluşturmak mümkündür. Açık döngü ile
kapalı döngü arasındaki temel fark; kapalı döngüde geri besleme sisteminin bulunmasıdır.

Kapalı Döngü Kontrol

Şekil 1.1: Açık döngü kontrol
Şekil 1.1’de görüldüğü gibi açık döngü kontrolde giriş bilgisi doğrudan işleme tabi
tutulur. Eğer Şekil 1.2’de görüldüğü gibi çıkıştan işlem ünitesine belli şartlara bağlı bir geri
besleme varsa bu kapalı döngü olur.

açık Döngü Kontrol

Şekil 1.2: Kapalı döngü kontrol

1.1.1.3. Sensörlerin Sınıflandırılması
Sanayide kullanılan sensörler algıladıkları ya da duyarlı oldukları işlem cinsine göre
sınıflandırılır. Tablo 1.1’de belli başlı işlemleri algılamakta ve ölçmekte kullanılan sensör
cinslerinin adları ve uluslararası kullanımdaki sembolünün alındığı yabancı dildeki karşılığı
görülmektedir.
Tablo 1.1: Sensörlerin kullanıldıkları alanlara göre sınıflandırılması

SENSÖR CİNSİ ULUSLARARASI KARŞILIĞI SEMBOLÜ
Ağırlık Weight W
Akışkanlık Flow F
Basınç Pressure P
Hız Speed S
İletkenlik Conductivity C
Seviye Level L
Sıcaklık Temperature T
Yoğunluk Density D

1.1.1.4. Hata Kaynağı Devreleri
Kapalı döngü kontrol sistemlerinde, çıkış işareti örnekleme devresi aracılığıyla alınır
ve hata kaynağı devresine uygulanır. Çıkışta olması gereken özellikler referans kaynağında
üretilerek hata kaynağı devresine uygulanır. Şekil 1.3’teki şema genel kullanımı açıklar.
Örneğin; bu şema 220V AC gerilimi, 12V DC gerilime çevirmek amacıyla kullanılacak
olursa; girişe 220V şebeke gerilimi uygulanır ve çıkıştan 12V DC gerilim alınır. Referans
kaynağı ise 12V sabit değerdedir. Hata kaynağı devresi çıkıştan alınan işaret ile referans
işaretini kıyaslar ve arada fark varsa, hata işareti üretip işlem katına gönderir. İşlem katı, hata
kaynağından gelen hata işaretine göre çıkış gerilimini dengeler.

1.1.2. Bilgisayar Kontrolü ile Klasik Kontrolün Karşılaştırılması
Modern şartlarda ve teknolojik gelişmelere uyumlu şekilde imalat yapılması, sürekli
kendini yenileme ve hata payını en aza indirme isteğinin bir sonucudur. Geçmişteki imalat
aletlerinde insan gücü, ağırlıklı olarak kullanılmaktaydı. Günümüzde insan gücünün yerini
makineler almaktadır. Makinelerin bilgisayarlarla kontrol edilmesi sonucu, hata payı son
derece azalmış ve üretim hızı çok artmıştır.
1.1.2.1. Kapalı Döngü Kontrol
Bilgisayarların endüstriyel kontrol amacıyla kullanılmasının yayılmasıyla birlikte,
kontrol işlemi kolaylaşmış; ancak makinelerin kontrolüne olan bağımlılık artmıştır. Örneğin;
bir bilgisayarın arızalanması, sistemin durmasına sebep olabilmektedir. Kapalı döngüler
içerisinde bilgisayar kontrolünün etkinleştirilmesi arızaların etkisini azaltır. Kapalı döngü
kontrol sistemleri; denetleyici bilgisayar kontrolü ve doğrudan bilgisayar kontrolü olmak
üzere iki ayrı şekilde kullanılmaktadır.
1.1.2.2. Denetleyici Bilgisayar Kontrolü
Şekil 1.4’te verilen blok şemada da görüleceği üzere sensör, kontrol birimi ve
hareketlendiriciler, tesiste kapalı döngü kontrol sistemine uygun çalışmaktadır. Böyle bir
sistemde bilgisayarın görevi; gerektiğinde ayar noktalarından yeni değerleri otomatik olarak
girmek, ayarları kontrol altına almak, veri ve kayıt işlemlerini düzenli şekilde tutmaktır.
Büyük tesislerde kapalı devreler birbirleriyle etkileşim hâlindedir ve birbirlerine bağımlı
olarak çalışır. Tesisin bütününü etkileyecek basit bir değişiklik birçok kontrol biriminin ayar
noktasında değişiklik gerektirecektir. Sistemdeki denetleyici bir bilgisayar, operatöre
merkezî kontrol imkânı sağlayacaktır.

1.1.2.3. Doğrudan Bilgisayar Kontrolü
Bilgisayarın sürekli ve doğrudan dâhil olduğu sisteme, doğrudan bilgisayar
kontrollü sistem (direkt sayısal kontrol, DPC veya DDC) denir. Tesiste devrede bulunan
sensörlerle elde edilen veriler analog/dijital dönüşüm (ADC) devresinde dijital işaretlere
çevrilerek bilgisayarın işleyebileceği formata dönüştürülür. Operatör komutlarına uygun
olarak ve bilgisayarda kayıtlı bulunan referans değerlere göre kıyaslama yapılarak
hareketlendirici elemanlara gerekli sinyaller gönderilir. Bilgisayar çıkışı dijital olduğundan
hareketlendiricilere gönderilen sinyaller, dijital/analog dönüşüm devresinde analog işaretlere
dönüştürülür.

Kapalı Döngü Kontrol

Denetleyici bilgisayar kontrollü ile doğrudan bilgisayar kontrollü sistemlerinin her
ikisi de aynı amacı yerine getirmekle birlikte ikisi arasındaki temel fark şudur: Bir
denetleyici sistemde bilgisayarın arızalanması durumunda çeşitli zorluklara rağmen sistem
tamamen durmadan çalışmasını devam ettirebilir. Doğrudan bilgisayar kontrolünde ise
bilgisayar, sistemin ana parçasıdır ve bilgisayar arızalandığında tesisin işleyişi durur.
1.1.2.4. Bilgisayar Kontrolünün Avantajları
Endüstriyel uygulamalarda bilgisayar kontrolünün avantajları şunlardır:
Ø Verileri kolayca sıralayıp kaydedebilir.
Ø Tesisin genel işleyişini rahatlıkla denetleyebilir ve kontrol altında tutabilir.
Ø Devre karmaşıklığı azalır, sistem basitleşir ve hızlanır.
Ø Sürekli işleyişte maliyet düşer, tesisin genel bakımı kolay ve hızlı olur.

1.1.2.5. Bilgisayar Kontrolü Yazılımı ve Donanımı
Bir tesiste kullanılan bilgisayarın sisteme katkısı, büyük ölçüde bilgisayarın uyacağı
ve genellikle program adı verilen yazılımlarla ilişkilidir. Bilgisayarların anlayacağı şekilde
makine dilinde program yazmak hem çok zor hem de çok zaman alıcıdır. Kullanıcının pratik
olarak kısa sürede program yazabilmesinin iki yöntemi vardır. Yöntemlerden biri komutları
şekillerle çizerek bilgisayara girmek, diğeri de yüksek seviyeli programlama dillerinden
birini kullanmaktır. Yüksek seviyeli programlama dilleriyle yazılan programlar, derleyici ya
da yorumlayıcı olarak adlandırılan işlemlerle makine diline çevrilir.
Ø Derleyici ve Yorumlayıcının Karşılaştırılması
• Derleyici çevrim dışı çalışır, program yazıldıktan sonra derlenerek
makine diline çevrilir ve kullanıcının yazdığı kaynak programa olan
ihtiyaç biter.
• Yorumlayıcı çevrim içi çalışır, program yazıldığı sırada makine diline
çevrilir ve kullanıcının yazdığı program sürekli korunur.
• Derleyici, yorumlayıcıdan 5-10 kat daha hızlı çalışır.
• Derleyici kullanıcının ilk yazdığı programa ihtiyaç olmadığından
yorumlayıcıya nazaran daha az bellek kullanır.
• Derleyicinin kullanımı zordur, çalışan program üzerinde doğrudan
değişiklik yapılamaz. Kullanıcının yazdığı ilk program üzerinde
değişiklik yapılır. Derlendikten sonra bilgisayarda işletilir.
• Yorumlayıcının kullanımı kolaydır, program üzerindeki herhangi bir
değişiklik kısa sürede yapılarak işleme konur.
Bir tesiste bilgisayarın istenilen amaca uygun şekilde hizmet verebilmesi için çeşitli
çevresel birimlerle iletişimine ihtiyaç vardır. Aşağıdaki özelliklerden gerekli olanlar duruma
göre tercih edilir:
• Sayısal girişler
• Sayısal çıkışlar
• Analog girişler
• Analog çıkışlar
• Operatör arabirimleri (tuş takımı, klavye, gösterge, monitör vb.)
• Çevrebirimleri (yazıcı, kaydedici vb.)
• Sistemdeki diğer bilgisayarlar

1.1.3.2. Uygulamalar
Uygulama 1.1: NTC kontrollü ve transistörlü bir devre düzenleyelim: Şekil 1.13’teki
devrede NTC ile bir lambanın kontrolü yapılmaktadır. Oda sıcaklığında potansiyometre
ayarlanarak T1 kesime götürülür. T1 kesimdeyken; T2, R2 ve R4 üzerinden gerekli polarmayı
alarak iletime geçer. Röle çeker ve lamba söner. NTC’nin ısısı düştüğünde T1 iletime geçer,
T2 kesime gider. Röle bırakır, lamba yanar. Böyle bir devre, örneğin civciv beslerken
lambayla otomatik ısıtma amacıyla kullanılabilir. NTC’nin yanına yerleştirilen lamba NTC’yi yeterince ısıttığında NTC’nin direnci düşer, T1 kesime, T2 iletime geçer, röle çeker,
lamba söner.
Lamba yerine ısıtıcı bağlanarak otomatik ısınma sağlanabilir. Yazın soğutma amacıyla
vantilatör bağlanmak istenirse, rölenin NA ve NK kontaklarındaki bağlantılar değiştirilir ya
da kontaklar değiştirilmeden NTC yerine PTC bağlanır.
endüstriyel elektronik ders notları
Uygulama 1.2: NTC ısıtıldığında çıkıştaki lambayı yakan triyaklı bir devre
düzenleyelim: Şekil 1.14’teki devrede NTC soğukken P potansiyometresi ayarlanarak
lambanın sönmesi sağlanır. NTC ısıtıldığında direnci düşer ve kondansatörün şarj süresi
kısalır. Kondansatör üzerindeki gerilim değeri diyakı iletime geçirecek değere ulaştığında
triyak iletime geçer ve lamba yanar. NTC’nin ısısı arttıkça lambanın parlaklığı artar. NTC
yerine PTC bağlanarak lambanın ısıyla ters orantılı yanması sağlanır.
endüstriyel elektronik ders notları

TÜM DERS NOTLARI İÇİN TIKLAYIN
YORUMLAR

YORUM YAZ
Yorum yazabilmek için sağ üstten giriş yapmanız gerekir.
  Üye değilseniz,üye olmak için
 TIKLAYIN.
Lütfen sorularınızı yukarıdaki SORUSOR sekmesinden sorunuz
Buradan sorularınıza admin tarafından CEVAP VERİLMEYECEKTİR.
Max. 1000 karakter.
Sinavlara hazirlik